Hatha Yoga: wat is dat eigenlijk?

De term Hatha Yoga wordt, althans in Nederland, soms op een nogal onduidelijke manier gebruikt. Soms heeft het te maken met een vorm van yoga waarin meer met het lichaam beoefend word door middel van een aantal speciale houdingen - en dat is niet onterecht. Dit in tegenstelling tot vormen van yoga waarin meer in stilte wordt “gemediteerd”. Of waarin met allerlei pure ontspanningsoefeningen, zittend of liggend, op een hele zachte manier wordt geoefend. Maar soms is een hatha yoga les een hele combinatie van dit allemaal, en ook nog met toevoeging van technieken uit de wereld van de het westerse lichaamswerk (bio-energetica, Alexander e.d.). Dat schept verwarring. Dus wat is hatha yoga eigenlijk?

Waar komt het vandaan?

Yoga, en dus ook hatha yoga, is in eerste instantie een verzameling van “psycho/spirituele” technieken uit India. Het is heel belangrijk om dit te beseffen, zodat je weet dat hierdoor het oefenen van yoga aan bepaalde regels en aan een duidelijke traditie gebonden is. Het is ook een kwestie van respect hebben voor de oorsprong van yoga. Deze oorsprong reikt, voor zover bekend, terug naar 5000 jaar. In de loop van al die jaren heeft een zeer boeiend ontwikkeling plaatsgevonden, waarin allerlei stromingen of opvattingen zijn ontstaan vanuit intensieve onderzoek. Op bepaalde momenten zijn verschillende stromingen bij elkaar gekomen en gekristalliseerd in belangrijke teksten of personen. Een ervan is de 'Yoga Sutra's van Patanjali” uit ca. 200 n.C., de standaard tekst voor yoga in het Hinduisme.

Geest contra lichaam?

Het is ondoenlijk om hier een uitgebreid verslag te doen van zo een omvattende geschiedenis als die van de yoga. Maar ik zal in het kort de ontwikkelingen trachten te beschrijven van waaruit de hatha yoga is voortgekomen. Bij de filosofieën die de yoga ondersteunde tot aan de 11 eeuw n.C. lag de nadruk voornamelijk op het ontvluchten uit het lijden van onze dagelijks werkelijkheid naar een toestand van innerlijke bevrijding. Daarbij diende het lichaam en de zintuigen in toom gehouden te worden en uiteindelijk losgelaten te worden. Vaak werd gehechtheid aan het lichaam gezien als de belemmering voor diepere bewustzijnsbelevingen.

Rond de 11 eeuw n.C. kwam een kentering hierin. Nieuwe stromingen ontstonden die het lichaam niet meer als belemmering zagen maar juist als voertuig of heilige poort naar hoger bewustzijn. Deze stromingen hebben de verzamelnaam van “Tantra” gekregen. Het zijn toevallig meer “vrouw” georiënteerde filosofieën dan voorheen. Het universele vrouwelijk energieprincipe van de “Sakti” werd aanbeden. Hieruit is de hatha yoga ontstaan. De waarheid lag niet meer buiten maar binnen het lichaam.

Klassieke hatha yoga

De bekendste tekst van de hatha yoga is de “Hatha Yoga Pradipika” van de yogi Svatmarama, daterend uit begin 17e eeuw. Het is weer een kristallisatie van een lange ontwikkeling. Het beschrijft o.a. een aantal houdingen of “asana's”, pranayama of ademtechnieken, bandhas en mudras, de kundalini, en de chakras. Allemaal begrippen die betrekking hebben op een verfijnde waarneming van onze lichaam, en met name op energetisch niveau. Allemaal de voornaamste kenmerken van klassieke hatha yoga. Dus de weg van hatha yoga begint bij de bewustwording van het buitenlichaam met zijn spieren, huid, botten, en organen en gaat geleidelijk naar het binnenlichaam of energetisch lichaam (chakras, kundalini). The houdingen of asana's zijn de eerste en onmisbare fase van de praktijk, en dienen geoefend te worden met steeds diepere aandacht en precisie volgens bepaalde regels om het juist effect te krijgen. De term “klassieke” wordt standaard gebruikt om aan te kunnen duiden of een yoga stijl die zich hatha yoga noemt vanuit de oorspronkelijke Indiase traditie werkt (asana en pranayama).

Hatha yoga nu

Hatha yoga heeft natuurlijk een geschiedenis tot aan onze tijd. Met name in het begin van de vorige eeuw is een sterke modernisering in India ontstaan door invloed van het westen. Verschillende hatha yoga leraren zijn later uit India ook daardoor naar het westen gekomen, waaronder Shivananda en Iyengar de bekendste zijn. Iyengar komt voort uit een ontwikkeling waarvan zijn leraar Krishnamacharya de stichter is. Hij was de eerste Indiase yoga leraar die trachtte de eeuwenoude hatha yoga leer te moderniseren en toegankelijker te maken voor de steeds moderner denkende Indiërs van zijn tijd. Hij was de eerste die les gaf aan groepen, bijvoorbeeld. Voorheen was dat voornamelijk een op een, en dan in afgelegen kloosters of ashrams, en de asanas werden dan alleen beoefend door sadhus, of rondtrekkende monniken, niet door de “gewone burger”.

Krishnamacharya had drie leerlingen die later ook bekend zijn geworden in het westen via Amerika. Een is zijn eigen zoon Desikachar wiens stijl heet tegenwoordig Viniyoga. De volgende is Pattabhi Jois met zijn Ashtanga Yoga, die best bekend is voor zijn techniek van doorgaand springen van de ene houding in de andere. De huidige Power Yoga rage die nu net in Nederland begint door te dringen is afgeleid van zijn stijl. Maar de meeste beroemde leerling tot nu toe is Iyengar. Alle drie stijlen hebben zich ten eerste in het westen het meest ontwikkeld in Amerika en nu pas zijn begonnen door te dringen in Europa.

IIyengar

B.K.S. Iyengar was de eerste Yoga leraar die klassieke hatha yoga, en met name de asana's, toegankelijk gemaakt heeft voor het westen - Jehudi Menuhin, de beroemde vioolspeler was een van zijn leerlingen - door uiterst precies te laten zien en uit te leggen hoe de oefeningen uitgevoerd dienen te worden. Het is juist die precisie dat hij zo sterk benadrukt, dat bevestigt het wetenschappelijk karakter van yoga, waarin bepaalde oefeningen mits exact uitgevoerd exacte resultaten hebben. Yoga is dus een exacte wetenschap, en zo is het altijd geweest.

Iyengar's levenswerk is geweest om een moderne, wetenschappelijk en medische basis te geven aan de eeuwenoude Yoga spiritualiteit. Hij heeft de klassieke houdingen verfijnd en gecategoriseerd tot een zeer imposante oefensysteem. Ook ontwikkelde hij allerlei aanpassingen van de oefeningen met een hele scala van hulpmiddelen, om ook de moeilijke houdingen toegankelijk te maken voor beginners, ouderen, en zelfs gehandicapten. Daardoor wordt zijn bekendste boek “Light on Yoga” of Yoga Dipika vandaag de bijbel van de moderne hatha yoga genoemd, vooral wat betreft de asana's.

Hatha yoga in Nederland

Om terug te keren naar de geschiedenis, de pure Nederlandse invalshoek in de yoga, die in de jaren 50 zijn intrede deed, legde de nadruk op ontspanning. Na de oorlog met alle stress en ellende heerste de mening dat je mensen op een zachte manier moest leren ontspannen. De oefeningen waren ook maar een voorbereiding - een soort warming-up - voor de diepere of hogere filosofie studie en meditatie. Daarmee werd het lichaam weer als ondergeschikt aan de geest bevonden. Een benadering van Yoga die meer lijkt op de oudere stromingen voor het ontwikkelen van de Tantra. Iyengar daarentegen gaat ervan uit dat intelligentie overal zit, ook in je grote teen en dat er geen scheiding bestaat tussen lichaam en geest, laat staan dat bekend is waar wat op zou houden. Ook onze zenuwstelsel bijvoorbeeld, is een “orgaan” dat uitdrukking geeft aan onze geest. En dat is juist typisch een klassieke Hatha Yoga standpunt

Dit zeggende, wil ik niet de indruk geven dat hierdoor deze benadering verkeerd is. Het is alleen niet verenigbaar met de definitie van hatha yoga zoals het ontstaan is en zoals het eigenlijk behoort beoefend te worden. Het is eigenlijk geen hatha yoga, maar jnana (kennis) of raja (Patanjali) yoga. Of geen klassieke hatha yoga.

“Dat is op je kop staan, toch?”

Natuurlijk leiden alle yogawegen uiteindelijk naar hetzelfde doel. Maar iedere weg heeft zijn eigen benadering, regels, systeem, technieken en traditie. Iedereen die enige interesse toont voor yoga zou voor de duidelijkheid zich toch moeten verdiepen in de verschillen tussen de yoga disciplines. Er is een duidelijke onderscheid die begrepen en gerespecteerd moet worden, samen met wat hen allemaal ook verbindt. Als iemand mij zou vragen wat ik beoefen dan zou het te vaag zijn als ik zou zeggen “ik doe aan yoga”. Ik beoefen hatha yoga en dan ook nog “Iyengar stijl”. Want Yoga is één woord voor een enorm gebied! Desondanks, als ik toch alleen “yoga” zou antwoorden, dan negen en negentig uit de honderd keer zou men hier in Nederland knikkend reageren, met hooguit een toevoeging in de trant van, “Ja, yoga, dat is ontspanning of zo, niet?” (of ook, “Dat is op je kop staan, toch” - wat eigenlijk de waarheid dichter benadert, want er wordt een echte houding genoemd, de zogenaamde “koninklijke houding” ook nog!).

Zoveel stijlen!

Wist je dat in de klassieke Indiase yoga, volgens een van de bekendste yoga deskundige van onze tijd Georg Fueurstein (wiens fantastische boek, in het Engels, The Yoga Tradition, in Nederland te krijgen is) minstens 40 yoga richtingen genoemd werden? En wat betreft onze tijd, zijn er ook in het westen (voornamelijk nog in Amerika) al een aardig aantal verschillende stijlen van klassieke hatha yoga aanwezig waaronder Viniyoga, Iyengar Yoga, Ashtanga (of Power) Yoga, Anusara Yoga, Kripalu Yoga, Integral Yoga, Sivananda Yoga, Ananda Yoga, Bikram Yoga, Kundalini Yoga, Hidden Language Yoga, Somatic Yoga, Tri Yoga, White Lotus Yoga, Jivamukti, en Ishta Yoga. De meeste stijlen hanteren een min of meer krachtige aanpak.

Zacht of krachtig?

Wat een zachte vs. krachtige aanpak betreft, is yoga, en dus ook hatha yoga, in India altijd een weg geweest die juist heel veel toewijding en inspanning vereist. De technieken werden altijd beoefend met veel ijver, inzet en precisie. Het Sanskriet woord “hatha” heeft, niet voor niets, als een van zijn betekenissen “krachtig”. Klassieke Indiase hatha yoga lijkt dus krachtige yoga te zijn. En zo word het bijna altijd beoefend.

Desondanks is de discussie over zacht of krachtig niet alleen een westerse aangelegenheid. In India word klassieke hatha yoga ook soms beoefend op een zachte manier. Misschien is het meer een kwestie van de juiste balans vinden: te hard oefenen is niet goed; te zacht ook niet. Het juist beoefenen van Iyengar Yoga, bijvoorbeeld, houdt in dat je steeds bewust blijft van je grenzen, terwijl je ze steeds opzoekt en langzaam probeert te verleggen. Zonder geweld, maar met inzicht en moed. Het is dus een kwestie van bewust-zijn.

Hier in Nederland als het om hatha yoga gaat, naast voor zover ik weet alleen Iyengar, Ashtanga, Kundalini, en Ananda, zijn er ook de veel langer gevestigde stijlen zoals Kashmir, en Saswitha, allebei merkwaardig genoeg met juist een vrij zachte aanpak, en een recente, maar voor zover ik weet uitsluitend in Nederland gevestigde, Bharata Yoga hetende (overigens wel duidelijk verwant aan Ashtanga Yoga en dus krachtige klassieke hatha yoga).

Ook zijn er een aantal leraren, eerst aanhangers van de Iyengar stijl en soms ook geliefde leerlingen van Iyengar, die later hun eigen weg zijn gegaan. Twee van de bekendste zijn ook opvallend genoeg van Nederlandse afkomst: Donna Holleman en Victor van Kooten (samen met Angela Farmer). Allebei geven ze workshops over de hele wereld en hebben (oefen-) boeken geschreven over hatha yoga volgens hun eigen opvattingen.

Al in al heel wat om van te kiezen in de bonte wereld van hatha yoga.